Staszów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich

Drukuj
Kategoria: Staszów

Staszów miasto w pow. sandomierski, śród lesistego płaskowzgórza, nad. Czarną, uchodzącą o 17w. Do Wisły pod Połańcem. W okolicy S. występują utwory formacji trzeciorzędowej, gips, wapień gruboziarnisty i piaski. S.odl. Jest 210 w. Sandomierza, 52w. Od Ostrowca (st.dr.żel.dąbrowieckiej). Obszar miejski wynosi 1743 mr., z tego 120 mr. Pod budowlami i ulicami.

Miasto składa się z 13 ulic, 3 placów, 420 dm. (305 mur. I 115 drewn.), brukowane i czysto utrzymywane. Rynek wysadzony drzewami. Ogród publiczny nad rzeką, założony 1886 r. W mieście znajdują się: dwa kościoły katolickie., synagoga, dwie szkółki początkowe, 5 hederów żydów, sąd pokoju okr.II, sąd gminny, sędzia śledczy , rejent, urząd miejski , stacja poczat. I tel., szpital miejski na 25 łóżek, dom przytułku na 5 ubogich, z dochod. 1321 rub. W 1881 r., szpital wojskowy, 4 lekarzy, weterynarz, 5 felczerów, apteka. Z fabryk istnieją: browarz prod. na 300 rs. (5 robotn), miodosytnia (2 rob. I 600 rs.), dwie fabryki wody sodowe, dwa młyny wodne ulepszonej konstrukcji (21 rob. I do 18000 rs. Czystego dochodu). Z rzemeślników najwięcej jest: szewców (51), krawców (18), piekarzy (16) , stolarzy (14) , mularzy (12), czapników (10), garncarzy (10), garbarzów (7). Sklepów i sklepików 120. W 1886r. Było w mieście 7971 mk. Stałych i 820 mk. Niestałych (wojsko, pułk dragonów stale tu stojoący). Co do wyznań było: 2668 katol., 15 prawosł., 8 protest., i 5280 żydów.

W 1827 r. było 350 dm., 3107 mk. W 1827r. Było 350 dm. (107 mur.) i 5104 mk. (3303 żyd.): dochód kasy miejskiej 839 rs. 27 kop. Dochody miasta wynoszą około 4500 rs., kapitały miejskie w b. Banku polskim około 10000 rs. W okolicy S. występują warstwy gipsu i wapienia gruboziarnistego, użytkowane przez mieszkańców. Dookoła miasta ciągną się rozległe lasy.

S. par., dek. Sandomierski, 422 dusz. Dobra S., składały się się w 1868 r. z fol. Rytwiay i Szczeka, rozl. Dominalna mr. 7524: gr. or. I ogr. Mr . 633, łąk mr. 80, lasu mr. 6495, zarośli mr. 109, nieużytków mr. 181. W skład dóbr poprzednio wchodziły: mto S. os. 500, mr 1742; wś Rytwiany os. 84, mr. 1274; wś Kłoda os. 81 , Ruda os 38, mr. 791; wś Szczeka os. 63, mr. 792. Dobra te, własność Artura hr. Potockiego, posiadają piękne lasy, w ogólnej rozległości 13,500 mr. Od 1859 do 1874 obsiano na zalesienie 3500 mr. Dzieje. Drobna pierwotnie osada nabiera S. pewnego znaczenia, gdy w XV w. przechodzi w posiadanie możnego rodu Jastrzębców. Marcin z Łubnicy woje. Łęczycki, ożeniony z Dorotą Tarnowską, jest pierwszym znanym posiadaczem rozległego obszaru lesistego, którego centrem jest Staszów,jedna z wyrastających tu siedzib możnowładczych (Rytwiany , Jastrzęb). Wdowa po Marcinie, Dorota, wzniosła tu kośćiół pw. św. Bartłomieja z kamienia wapiennego, zapewne w miejsce poprzedniego, drewnianego. Kiedy założona została parafia, niewiadomo. Można by odnieść jej początek do czasów Wojciecha Jastrzębca, bisk. Kra., a później arcyb. Gnieźn, za Jegiełły. W drugiej połowie XV w. właścicielem wsi jest Jan Rywiański (Jastrzębiec), woj. krak, plebanem zaś Jan Szczepiecki h. Leliwa. We wsi są łąny km., folwark, ogrodnicy, młyn i karczmy, dające dziesięcin, wartości do 10 grzyw., pleb., w Staszowie . Do kościoła należa trzy łany roli, karczma (czynszu 1 grzyw.), łąka , staw, ogród (Długosz, L.B , II, 386) Przywilej miejski musiała otrzymać osada około początku XVI w. W 1526r. Zygmunt I wydaje Hieronimowi Łaskiemiu, dziedzicowi Rytwian, przywilej na targi tygodniowe w miasteczku Staszowie. Jak cała grupa sąsiednich miasteczek, będących centrami magnackich dóbr, tak i S. rozwój pomyślny w XVI w. zawdzięcza ściągnięciu z zagranicy rzemieślników (podobnie jak Raków). Sukiennicy otrzymują ustawę cechową 1559, krawcy i kuśnierze 1621 r. W 1578 r. S. płaci sozsu in duplo 3 fl. 14 gr., od 3 łan miejskich , żydzi dla ubóstwa tylko fl. 5 ,świeżo założona kuźnica od 2 kół i 6 towarzyszów, młyn dziedziczny od 2 kół, folusz, drugi młyn dziedziczny od 1 koła , od 38 rzemieśln. I 12 komorn., ogółem pobór wynosił fl. 48 gr 8 (Pawiń., Małop., 205). Istniała też wś Staszów, w której niejaki Sriszkowski płacił od 2 osad.. ¾ łanu, ogrod ., z rolą. Zapewne z końca XVI w. pochodzi ratusz murowany z wieżą która około 1862 r. była wielce zrujnowana. Od XVII w. dziedzicami miasta i dóbr byli z kolei Tęczyńscy, Opalińscy, Czartoryscy, Lubomirscy. Aleksandra Lubomirska wniosła dobra te w dom Potockich, do których obecnie należą. Przy kościele znajduje się kaplica , założona 162 roku przez Katarzynę z Tęczyńskich, żonę Sędziwoja Czarnkowskiego. W kaplicy tej jest nagrobek z 1666r. Z zagadkowym napisem. Drugi kościołek św. Ducha powstał zapewne wraz ze szpitalem dla ubogich. Data erekcji nieznana. Obecny murowany z 1833 roku. W końcu XVIII wieku utrzymywał się jeszcze upadły dizś przemysł sukienniczy i czynna była papiernia. Widok i opis S. pomieścił Tyg. Ilustrowany No 1134.

 

Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1, Warszawa : nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914


Serwis prowadzony jest przez Urząd Miasta i Gminy w Staszowie, Biuro Promocji
ul. Opatowska 31, 28-200 Staszów, tel. 15 864 83 88, e-mail: promocja@staszow.pl.